بهاری محمد باقر (۱۲۷۷ ) – )۱۳۳۳ (فرزند شیخ محمد جعفر بن محمد کافی از فقیهان و متشرعان بنام همدان و بزرگترین رهبر مشروطه خواهی در آن سامان خاندانش علمای دین بودند و جدش فقیهی عالم به شمار می رفت . محمد باقر مقدمات علوم را نزد پدر و برخی علمای محلی بهار فرا گرفت . در همدان و بروجرد در خدمت استادانی چون محمد اسماعیل همدانی و میرزا محمود طباطبایی به تکمیل تحصیلات خود پرداخت . سپس راهی نجف گردید و در محضر درس ملا حسینقلی همدانی (متوفی ۱۳۱۱ ).میرزای شیرازی ( م ۱۳۱۲ )  شیخ حسن مامقانی  ( م۱۳۲۳ ) . علامه نوری (م ۱۳۲۰ ) و آخوند خراسانی (م ۱۳۲۹) و .. حاضر شد و به درجه اجتهاد رسید و پس از بیست سال اقامت در نجف به همدان بازگشت (۱۳۱۶ ق ) اساساً اشتهار عمده ی بهاری و آنچه از لحاظ تاریخی – اجتماعی اهمیت دارد راجع است به کار کرد و سهم عظیم وی در جنبش مشروطه خواهی همدان چنانکه مبارزات سیاسی پیگیرانه ای او در آن جنبش در سطح ایران اعتباری به سزا از برای وی کسب کرد. و او را یک روحانی انقلابی شناساند متاسفانه کسانی که راجع به نقش روحانیت متشیع در جنبش مشروطه خواهی ایران رسالاتی نوشته اند هیچ ذکر خیری از او نکرده اند . بهاری پس از درگذشت آخوند ملا عبدالله بروجردی سر کرده متشرعان همدان جای گزین او شد و پیش نمازی مسجد جامع آن شهر و سر پرستی موقوفات آن را به عهده گرفت .

بطور کلی تشرع شیخ باقر بیشتر جنبه فقاهتی و اجرای حدود داشت و او که شاگرد آخوند خراسانی بود سرانجام یک روحانی مبارز قانون دوست و مجلس خواه به شمار آمد.نظریات بهاری درباره مشروطه از دیدگاه تشرع و تشیع بسی جالب توجه است و آن اینکه وی میان مشروعه و مشروطه هیچ تخالف و تعارضی نمی دید سهل است در یک کتاب با اهمیت خود ایضاح الخطا ثابت کرده که مشروطه همان مشروعه است و خطای دیگران را در این خصوص توضیح نموده است . از بابت امور عملی شیخ باقر در نهضت روحانیون عدالت خواه تهران و هجرت ایشان به قم شرکت فعال داشت و خود بدان صوب رهسپار شد ( جمادی الثانی ۱۳۲۴) در موضوع انتخاب نخستین نماینده مجلس یکم از همدان شیخ باقر سخن آخر را گفت و حاج شیخ تقی  وکیل الرعایا را تایید کرد . این عمل او در آن روزگار بسی شایسته تحسین است .

 خود شیخ باقر بعدها عضو انجمن ولایتی همدان و به ریاست آن بر گزیده شد . در جریان مبارزات مسلحانه بر ضد حکومت کودتایی محمد علیشاه قاجار وی به تشکیل دسته مسلح در همدان مبادرت کرد در سال ۱۳۲۵ ق که مجلس شورای ملی او را به عنوان یکی از پنچ تن مراجع بزرگ تقلید ـ ( هیات خمسه علمیه ) به عضویت مجلس برگزید وی از قبول آن امتناع کرد سپس چهار سال بعد بهاری خود را نامزد دوره سوم نمایندگی مجلس از همدان نمود و رای نیاورد. ( رجب ۱۳۳۲ق) و سبب آن بود که برخی حد زنی های نامقبول وی ظاهراً اعتبار گذشته اش را از دست گرفت و اساساً دیگر خانه نشین شده بود. وی آثار فراوانی در فقه و حدیث و اصول و رجال دارد که پاره ای به فارسی و شماری به عربی نوشته شده اند . همنامی اتفاقی او با شیخ محمد باقر بن محمد جعفر همدانی (م ۱۳۱۹ق ) رئیس فرقه شیخیه همدان برخی انتسابات و اشتباهات راجع به تالیفات این دو در منابع پدید آورده است در حالی که از لحاظ عقیدتی این دو در قطب مخالف بوده‌اند . …. به نقل از دایرةالمعارف تشیع

منابع اعیان الشیعه ۳/ ۵۳۷- ۵۳۸- فوائد الرضویه  ۲/۴۱۸ : الکرام البرره ۱/۲۰۱-۲۰۳٫

آنچه تا کنون نوشته آمد عینا به نقل از دایره المعارف تشیع حرف ب به قلم پرویز اذکایی بود که همین مقاله خود منبع اصلی برای سایر تحقیقات و پژوهش ها قرار گرفته که البته بسیار ناقص و اندک است. شیخ باقر خود یکی از استوانه های نهضت مشروطیت بوده و از تاثیر گذاران تاریخ معاصر است و چنانکه ذکر آن رفت در کتب و رسالات منتشره در مورد مشروطه چندان اسمی از او برده نشده و جایگاه واقعی علم و اندیشه وی نادیده انگاشته شده است . به نظر می رسد دلیل این امر بیشتر تقابل آرا و اندیشه های آیت الله شیخ باقر بهاری با تفکرات شیخ فضل الله نوری باشد. به هر حال تحقیق و پژوهش در این زمینه برای تبین جایگاه واقعی شیخ باقر بهاری در تاریخ مشروطه امری بسیار مهم و ضروری است. مقاله ای که چکیده آن به نظر خوانندگان می رسد مشتمل بر ارائه اسنادی محکم و جالب و منتشر نشده ایست که تا حدودی نمودار شخصیت والا و جایگاه واقعی و تفکر شیخ باقربهاریست که اگر چه همین مقدار هم فقط در مورد فعالیتهای سیاسی شیخ باقر است لکن در خلال آن، مطالب جالب و قابل ذکری بود که به قلم محقق ارجمند آقای ابوالفتح مومن نوشته شده و در مجله گنجینه اسناد شماره ……..ص۱۰-۲۱ چاپ و منتشر شده است که عینا درج می گردد.

باشروع انقلاب مشروطه شیخ محمد باقر بهاری  از جمله روحانیونی بود که به شدت از آن حمایت نمود و به مخالفان با صراحت اظهار می کرد:

« با وجود اینکه تحکیم و استقرار این رسم سیاسی باعث کسادی کار ما شد و دکانهای ما را تعطیل می کند ولی معذالک می باید در راه تعمیم آن کوشش به خرج داد.»

 در جریان مهاجرت علما به قم ٬ آیت الله بهاری نیز در روز پنجشنبه ۱۸ جمادی الثانی ۱۳۲۴ ٬ عازم این شهر شد . اودر بین راه با دریافت نامه روحانیون مهاجر و خبر پیروزی آنان ٬ به همدان بازگشت .» (۵) پس از مراجعت آیت الله بهاری ٬ ظهیرالدوله ( حاکم همدان ) به او نوشت : اگر بنای رفتن داشتید چرا مرا خبر نکردید که لوازم سفر شما را فراهم کنم که راحت باشید!.بهاری٬ در جواب وی اعلام داشت :

((و علیکم السلام اولا انشاالله تعالی موفق باشید و ثانیا تلگرافی برای دربار مبارک به این مضمون فرستاده بودم چند روزی گذشت اثری معلوم نشد و استفسار از حال آقایان هم ممکن نبود. از کثرت دلتنگی در کمال خفا به بهار رفته و در کمال سبکباری عازم قم گردیدم. غیر اینطور٬ در نظر این رو سیاه اسباب همهمه و اغتشاش بود و الحمدالله وله الشکر دیشب دو ساعت از شب گذشته به زیارت تلگراف ارکان اسلام – شیدالله ارکانهم – فائز گشته ٬ بنای مراجعت شد. در اثنای راه ٬ رقیمه سرکاری زیارت شد;ولی چون وقت حرکت در بهار وعده از ما خواسته بودند و اجابتش میسور نشد و مال و بعضی از لوازمات سفر هم در آنجا استفاده شده بود و لذالک امشبه را بهار رفتم٬ صبح بعد از آفتاب انشاالله رو به خانه خواهم آمد ٬ دیشب دو صورت تلگراف و اعلانی نوشته نزد عمده التجار حاجی شیخ تقی فرستادم ٬ خوب است آنها هم به نظر شریف برسد . خداوند توفیق شکرانه این نعم عظیمه را بر همه ماها کرامت فرموده ٬ انا فانا رواج دین اسلام را بیش تر گرداند. میان راه به این چند کلمه جسارت شده و تفضیل موقوف بر مشافهه و ملاقات است))

محمد باقر

پس از صدور فرمان مشروطیت شیخ محمد باقر طی تلگرافی به دربار از صدور فرمان مشروطیت تشکر نمود:

((طهران ٬ حضرت نواب اشرف والا٬ آقای یمین السلطان – دام عزه . نثار دربار معدلت آثار همایونی – [دام ]ظله – گرداند که بعد از دو روز ملال واقعه روسای اسلام – ایدهم الله – فرخنده طایری می رسید که صاحب شرع را اعلیحضرت همایونی – ظفره جنده – خرسند ساخته ٬ نعم متوافره بر اسلامیان بذل فرموده  ٬ همه را متشکر داعی دولت ابد مدت خود گردانید. زهی دین مبین را که مثل اعلیحضرت مظفر ناصری دارد بحمدالله علی الائه “باقر”))

در این مرحله بهاری ضمن همراهی با انقلاب مشروطه ٬ در تقویت مشروطه خواهان نیز کوشید و در جریان قحطی نان در همدان بخاطر احتکار شدن گندم به دست مالکان و انتخاب نمایندگان همدان برای مجلس شورای ملی ٬ شیخ محمد باقر نیز به طور موثری ایفای نقش نمود.با انتخاب شیخ تقی وکیل الرعایا به نمایندگی همدان ٬ گروهی نیز به این انتخاب اعتراض کردند و خواهان برگزاری انتخابات مجدد بر اساس نظامنامه شدند ;از جمله آیت الله بهاری در نامه جداگانه ای به ظهیرالدوله ٬ خواهان اجرای نظامنامه شد.

(( ترتیبات ٬ این است که تمام رعایای اهل بلاد همت گماشته ٬ با ملوح اغراض شخصیه طبقات ششگانه آنها: اول شاهزادگان و قاجاریه ٬ دوم علما و طلاب ٬ سوم اعیان و اشراف ٬ چهارم تجار٬ پنجم مالکین و فلاحین ٬ ششم اصناف کسبه بازار ٬ اشخاص که خیر خواه ملت و دولت باشند به نحوه مخصوص – که دزد و دغل وارد نشود – از تعیین قرعه به وجود مخصوص و مثل آن انتخاب نموده ٬ به مجلس شورای  ملی بفرستند …اقدام طبقات پنجگانه بر انتخاب برای مقود موقوف ٬ برآن است که حال طبقه ششم برای آنها آشکار شود که به قاعده نظامنامه انتخاب کرده اند و همه هم ٬ سخنان او را سخن خود می دانند تا آنها دیگر هم انتخاب کرده بفرستند والا بر فرض تحقیق انتخاب هم صرف منتخب بعضی طبقات ششگانه که منشا التزام طبقات دیگر نمی شود . اگر این طور بنا بود که همه طبقات خواستن و قرعه گفتن و از بلاد بعیده خواستن حاجت نبود و اگر کسی اطمینان به حصول انتخاب وکیل بخواهد چه دخلی بر هم زدن دارد و چه ربط به خیالات دیگر دارد … آیا باید نوشت که وکلا از همدان خواسته بودید فلان و فلان آمدند یا خیر و هم بی تحقیق حصول انتخاب مقرر می شود گفت حاصل شده است و اهل همدان همه بخواهند همدست شده به طبق نظامنامه های اعلیحضرت شاهنشاهی – خلدالله ملکه – عمل نماید یا خیر اگر ابدا نمی خواهند کسی مطلع و مطمئن از انتخاب و توکیل آنها بشود ابا هیجان لزومی ندارد آنها مشغول کسب خود باشند .))

ظهیر الدوله در جواب نامه روحانیون نوشت  «موافق نظامنامه گویا همین طور که سایر طبقات حق دخالت در تعیین وکیل حضرت آقایان را ندارند  حضرت آقایان هم حق را نداشته باشند.»  آیت الله بهاری در نامه مجددی در چهارم ذیقعده به ظهیر الدوله نوشت : ((عرض می شود : انشاء الله الرحمن موفق باشید و ثانیا رقیمه رسید . معلوم شد داعی هم ملحق به سابق شده غرض همان عمل به طبق نظامنامه واقع شود و وکلای اصناف ما – که در سنوات سابقه هم بودند – داخل در عناوین معا ونین حکامند و به همین واسطه ساقط از مرتبه انتخاب نمایند و حکام و معاونین آنها در انتخاب کردن و منتخب شدن – چنان [چه ] صریح نظامنامه است – در کنار باشند اگر اشتباهی است بزودی رفع خواهند شد .)) وی در جواب نامه آیت الله بهاری اعلام داشت: ((… اگر حضرت آقایان عظام … شخصی را از خودشان یا غیر خودشان وکیل کنند شاهزادگان هیچ حق ندارند که وکیل آنها را تکذیب کرده یا بگویند چرا به اطلاع و تصویب ما معین و انتخاب نشده است همین طور به عکس … اگر مطلب پیچیدگی دارد درست مقصد و مقصود را واضح مرقوم فرمایید که در اطاعت او امر عالی حاضر باشم .)) شیخ محمد باقر به رغم نامه های مذکور پس از مدتی متوجه شد که در کنار خوانین مستبد قرار گرفته که البته بر اثر تنبیه و تهدید تاجران مشروطه خواه انقلابیون آذربایجانی مقیم همدان (امثال نوبری) به اصل قضیه بیش تر واقف شد و جانب اصناف ٬ اهالی و وکیل منتخب آنان را گرفت . ظهیرالدوله ٬ در این اوضاع سعی داشت خود را در کنار کشیده و حساسیت خاصی ایجاد نکند و مشکل را توسط خود آنها و خارج از حاکمیت حل نماید که همین طور نیز شد. به همین خاطر در ذیقعده ۱۳۲۴ آیت الله بهاری در مسجد جامع اعلام داشت :

((مردم ! باید با یکدیگر برادر باشید و کینه یکدیگر را نداشته باشید. صورت یکدیگر را ببوسید و مثل اهل کوفه نباشید … اگر از آقایان تشکی و دلتنگی دارید٬ من از جانب همه شما از آنها معذرت می خواهم ; عفو فرمایید و هر کس در خصوص گندم شما اقدام کرده ٬ خدا به او طول عمر بدهد…دعای حاجی شیخ تقی وکیل الرعایا بر همه ماها و شما لازم است. زیرا که زحمت کشیده و در طهران برای شما گندم خریده و اما من هم از زندگانی دنیا هیچ چیز ندارم ٬ وهرچه دارم مال من نیست و مال دیگری است.))

 شیخ با بیان اینکه از مال دنیا چیزی ندارم ٬ از خوانین قراگوزلو- که خواهان  عزل وکیل الرعایا بودند – برائت جست و در صف مقابل آنان قرار گرفت ; چرا که همان زمانی که مخالفت با انتخاب وکیل الرعایا شروع شد٬عنوان گردید که بعضی از روحانیون برای این کار از خوانین پول دریافت کرده اند.آیت الله شیخ محمد باقر بهاری ٬ دربیست و دوم شعبان ۱۳۲۵ از سوی روحانیون شهرهمدان به نمایندگی انجمن ولایتی همدان انتخاب شد و سالها ریاست آن را داشت . در همین زمان بهاری ٬ از انجمن همدانیهای مرکز به نام اکباتان در خواست نمود که خواسته های مردم همدان را در برقراری نظم و امنیت به گوش مجلس شورای ملی و وزارت داخله رسانده و جواب را برای انجمن ولایتی ارسال نمایند.

پس از وقوع استبداد صغیر در سال ۱۳۲۶ ه ق – مرحله ای دیگر از فعالیت های سیاسی شیخ باقر بهاری آغاز شد که به رغم حمایت اکثر روحانیون همدان از محمد علی شاه شیخ محمد باقر بهاری به شدت با محمد علی شاه به مخالفت برخاست و خواهان استقرار مشروطیت شد ورهبری انقلابیون و مجاهدان را عهده گردید.

سر انجام حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ محمد باقر بهاری پس از عمری خدمت به اسلام و مسلمین و ترویج معارف حقه الهیه و اجرای حدود الهی که به راستی مظهر (و لا تخافون فی الله لومه لائم ) بود در سال ۱۳۳۳ دار فانی را وداع و روح مطهرش در جوار قرب الهی آرام گرفت . اما کتابخانه شخصی حضرت آیت الله حاج شیخ محمد باقر بهاری آنچه بعد از رحلت حضرت آیت الله بهاری با قی ماند کتابخانه بزرگ و منحصر به فردی بود که نظیر آن تقریبا در غرب کشور کمتر دیده شده است و بعضی کتابها موجود در کتابخانه خود را خود تالیف و کتابت نموده و بعد از رحلت ایشان توسط فرزندان و نوادگان مرحوم جمیعا به کتابخانه بزرگ آیت الله العظمی مرعشی نجفی واگذار گردیده است . طبق نقل قول علامه سید محسن امین در اعیان الشیعه شیخ باقر تعداد ۴۴ جلد کتاب تالیف کرده ولی به هر صورت عناوین اکثریت کتب موجود در کتابخانه شخصی مرحوم بهاری با توضیحات کامل توسط کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی در نشریه شهاب چاپ و منتشر شده است.

مطالب ذکر شده در این قسمت بخشی از تحقیقات آقای جواد نوری در مورد آیت الله شیخ محمدباقر بهاری منتشر شده در کتاب ایشان است.

 برگرفته شده از کتاب «تاریخ، فرهنگ عمومی و مشاهیر بهار» نوشته جواد نوری